Mỗi ngày, Việt Nam phát sinh khoảng 69.000 tấn rác thải sinh hoạt. Đây không chỉ là một con số thống kê, mà là dấu hiệu cho thấy hệ thống hạ tầng xử lý rác đang chịu áp lực ngày càng lớn. Nếu không có cách tiếp cận phù hợp, rác thải sẽ tiếp tục trở thành gánh nặng kéo dài cho môi trường, ngân sách và chất lượng sống của cộng đồng.
Hiện nay, phần lớn rác thải vẫn được xử lý bằng chôn lấp. Phương pháp này tiêu tốn nhiều quỹ đất, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm đất và nước ngầm, đồng thời phát sinh mùi và khí thải trong thời gian dài. Bên cạnh đó, chi phí thu gom, vận chuyển và xử lý tập trung ngày càng tăng, tạo áp lực không nhỏ cho ngân sách nhà nước cũng như chính quyền địa phương.
Ngoài rác sinh hoạt, rác thải y tế cũng là một thách thức lớn. Mỗi ngày, Việt Nam phát sinh khoảng 350 tấn rác y tế, trong đó có 40 tấn là chất thải nguy hại, đòi hỏi các giải pháp xử lý an toàn và chuyên biệt. Thực tế này cho thấy, các phương pháp xử lý rác truyền thống đang dần bộc lộ giới hạn và không còn đáp ứng được yêu cầu phát triển bền vững.
Từ “xử lý rác” sang “khai thác tài nguyên”
Thay vì chỉ đặt câu hỏi làm sao để xử lý rác, cách tiếp cận mới hướng đến việc tái định nghĩa rác như một nguồn tài nguyên. Trong rác sinh hoạt tại Việt Nam, 50–70% là rác hữu cơ. Đây là nguồn nguyên liệu rất lớn nhưng lâu nay chưa được khai thác đúng cách.
Thông qua công nghệ vi sinh, rác hữu cơ có thể được phân hủy nhanh, hạn chế mùi và chuyển hóa thành phân bón hữu cơ chất lượng cao. Khi đó, rác không còn là thứ bỏ đi, mà trở thành đầu vào cho sản xuất nông nghiệp sạch, góp phần cải tạo đất và giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học.
Cách làm này thể hiện rõ tinh thần Waste to Wealth – biến chi phí xử lý rác thành giá trị kinh tế hữu hình, đồng thời giảm đáng kể lượng rác phải vận chuyển và chôn lấp.
Xử lý tại nguồn – Hướng đi tất yếu trong bối cảnh mới
Một xu hướng rõ ràng trên thế giới hiện nay là xử lý rác tại nguồn (at-source processing). Khi rác được xử lý ngay nơi phát sinh, áp lực lên hệ thống thu gom và bãi chôn lấp sẽ giảm đi đáng kể. Việt Nam cũng đang từng bước triển khai chính sách phân loại rác tại nguồn, tạo điều kiện thuận lợi cho các giải pháp này.
Các thiết bị xử lý rác hữu cơ quy mô nhỏ giúp hộ gia đình xử lý rác hằng ngày một cách nhanh gọn, hạn chế mùi, không cần lưu trữ lâu và giảm công sức phân loại. Song song đó, các hệ thống xử lý rác quy mô lớn dành cho doanh nghiệp, khu sản xuất và nông trại đang được nghiên cứu nhằm đáp ứng nhu cầu xử lý liên tục, an toàn và hiệu quả.
Không chỉ mang ý nghĩa môi trường, mô hình biến rác thành tài nguyên còn mở ra cơ hội kinh tế lâu dài. Việc đầu tư vào nghiên cứu công nghệ vi sinh kết hợp với chế tạo, sản xuất trong nước cho phép các giải pháp xử lý rác phù hợp hơn với điều kiện thực tế tại Việt Nam, từ quy mô hộ gia đình đến doanh nghiệp. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển bền vững và chủ động trong tương lai.
Biến rác thải thành tài nguyên không chỉ là một giải pháp kỹ thuật, mà là sự thay đổi trong tư duy phát triển. Khi rác được nhìn nhận như một nguồn nguyên liệu có thể tái tạo, xã hội không chỉ giảm áp lực môi trường mà còn tạo ra những giá trị kinh tế bền vững hơn trong dài hạn.
